Jak pisać notatki, które rozwijają kreatywność i strategiczne myślenie?

Masz już nazwy szkół, ceny kursów i terminy zajęć. Wszystko zapisane, można porównywać. Tylko aparat nadal leży na półce, a ty wciąż nie wiesz, jak wrócić do fotografowania. Być może w notatce zabrakło miejsca na najważniejszą sprawę: czego właściwie szukasz w tym powrocie?

Zapisane pomysły nie muszą od razu stawać się planem. Przy decyzjach o własnych zainteresowaniach, dalszej nauce czy miejscu dla siebie po latach skupienia na obowiązkach przydaje się także przestrzeń na wątpliwości. Notatka może ją dać, jeśli będziemy pracować z tym, co zapisaliśmy: rozróżniać, porównywać, szukać związków. Przyjrzyjmy się temu na wymyślonym przykładzie osoby wracającej do fotografii.

Na jakie pytanie ma odpowiedzieć notatka?

Wyobraź sobie, że przez kilkanaście lat twój czas wypełniały głównie praca i wychowanie dzieci. Dawniej lubiłeś robić zdjęcia. Teraz chcesz odzyskać tę część życia i zaczynasz szukać szkoły. W zeszycie pojawia się pytanie: „Czy zapisać się do dwuletniej szkoły fotografii?”.

To konkretne pytanie, ale szkoła jest już gotową odpowiedzią na coś, czego jeszcze nie nazwałeś. Czy brakuje ci wiedzy technicznej? Kogoś, z kim można porozmawiać o zdjęciach? Wspólnego tworzenia? A może samej swobody zajmowania się czymś, co nie musi przynosić zarobku ani kończyć się dyplomem?

Zależnie od odpowiedzi będziesz szukać czegoś innego. Dlatego nad zestawieniem ofert warto zostawić szersze pytanie: „Jak chcę przywrócić fotografii miejsce w swoim życiu?”. Wybór szkoły nadal może być ważny. Teraz jednak widać, czemu miałby służyć.

Temat, wybrane rozwiązanie i sprawa, którą chcesz rozstrzygnąć, to trzy różne rzeczy. „Fotografia” wskazuje obszar. Pytanie o szkołę zawęża uwagę do jednej drogi. Pytanie o miejsce fotografii w życiu pozwala przyjrzeć się również innym.

John Dewey, pisząc o myśleniu refleksyjnym, zwracał uwagę na rozpoznanie trudności, od której zaczyna się namysł. Samo poczucie, że coś nie działa, nie mówi jeszcze, na czym polega problem. Zdanie „nie umiem się zmobilizować” może więc wymagać rozwinięcia. Być może trudność wiąże się z przekonaniem, że na własną pasję wolno poświęcać czas dopiero wtedy, gdy prowadzi do kwalifikacji albo zarobku. To możliwość do rozważenia, a nie gotowe wyjaśnienie twojej sytuacji.

Takiej wątpliwości warto przyjrzeć się także od strony wartości hobby niezależnej od końcowego rezultatu.

Obok siebie mogą znaleźć się dwa pytania:

• Jak zdobyć kwalifikacje fotograficzne?
• Jak znów robić zdjęcia, które mają dla mnie znaczenie?

Nie musisz wybierać między nimi. Możesz chcieć jednego i drugiego. Ważne, żeby dostrzec różnicę: kwalifikacje kierują uwagę na programy nauki i formalne wymagania, osobista praktyka także na tematy zdjęć i rozmowy o nich. Gdy wiesz, na czym ci zależy, możesz zmienić pomysł na szkołę, nie porzucając zamiaru powrotu do fotografii.

Jak oddzielić fakty, przypuszczenia i własne preferencje?

„Zajęcia są w soboty, grupa na pewno mnie zmotywuje, a samodzielna nauka nie ma sensu”. Taki zapis brzmi jak spójne uzasadnienie. W rzeczywistości łączy informację o terminie, przewidywanie i ocenę, której znaczenia trzeba się domyślać. Czy „nie ma sensu” oznacza brak regularności, słabe zdjęcia, małą satysfakcję, a może brak uznania innych?

Nie musisz poprawiać każdego takiego skrótu już podczas pierwszego notowania. Możesz zanotować emocje, sprzeczne chęci i niejasne myśli. Kiedy jednak na ich podstawie podejmujesz decyzję, warto sprawdzić, co właściwie mówi każde zdanie.

W naszym przykładzie porządkowanie notatki mogłoby wyglądać tak:

Preferencji nie trzeba uzasadniać zasadą obowiązującą wszystkich. Jeśli wolisz spokojniejsze tempo nauki, możesz po prostu to zapisać. Nie musisz przy tym dowodzić, że intensywne kursy są złe. Możesz też lubić samotną pracę i szukać kontaktu z innymi fotografującymi. Jedno upodobanie nie wyklucza drugiego.

Przyjrzyj się zwłaszcza własnym „muszę” i „nie mogę”. Pod zdaniem „muszę kupić droższy aparat, żeby zacząć” mogą kryć się różne rzeczy: techniczny wymóg konkretnego zadania, przekonanie o tym, co uchodzi za profesjonalne, albo niechęć do obecnego sprzętu. Dopiski „żeby zrobić co?” i „skąd wiem, że to konieczne?” pomagają ustalić, z którym z tych przypadków masz do czynienia. Wymóg techniczny, przekonanie i upodobanie nie dają tej samej podstawy do zakupu.

Podobnie jest z cudzymi opiniami. „Znajomy uważa, że bez szkoły trudno się rozwinąć” zachowuje informację o tym, kto tak sądzi. Po skreśleniu początku zdanie zaczyna udawać ogólną regułę. W notatce zostaw autora opinii, a przy własnym przewidywaniu czy wyborze dopisz choćby „zakładam” lub „wolę”. Takie drobne rozróżnienia pozwalają zobaczyć, na czym opierasz wniosek.

W dalszej pracy nad takim zapisem znaczenie ma też odróżnienie decyzji, działań i niewiadomych.

Które możliwości warto porównać?

Jeżeli od początku szukasz szkoły, zapewne zapiszesz kilka szkół. Nawet bardzo dokładna tabela cen i terminów nie poszerzy wtedy wyboru poza pierwszy pomysł. Zanim zaczniesz oceniać dostępne możliwości, warto sprawdzić, czy na liście znalazły się różne sposoby zajęcia się ważną dla ciebie sprawą.

Ralph Keeney proponował wychodzenie od wartości i celów, a następnie tworzenie alternatyw, które mogą im służyć. Rozróżniał przy tym cele ważne same w sobie od środków do osiągnięcia czegoś innego. „Chcę ukończyć kurs” może więc prowadzić do kolejnego pytania: „Po co?”. Jeśli odpowiesz „żeby lepiej wyrażać to, co widzę”, pojawia się przestrzeń na szukanie różnych dróg do tego celu.

W podejściu Keeneya warto oddzielić hierarchię celów podstawowych od sieci celów–środków. Hierarchia uszczegóławia to, co cenimy; sieć przedstawia zakładany wpływ środków na osiąganie tych celów. Cele podstawowe określamy w konkretnym kontekście decyzji.

Keeney zwracał też uwagę na rozważanie celów osobno i w połączeniu. Spróbujmy tego w przykładzie z fotografią. Chcesz rozwijać warsztat, spotykać ludzi o podobnych zainteresowaniach i samodzielnie wybierać temat zdjęć. Możesz zastanowić się, co służy każdej z tych potrzeb, a potem sprawdzić, jak je połączyć. Rozmowy nie muszą odbywać się tam, gdzie uczysz się konkretnej techniki. Własny projekt nie musi wynikać z programu zajęć.

Poniższe warianty są wymyślonymi zestawieniami możliwości. Nie opisują konkretnych ofert ani tego, jak działa każda szkoła, konsultacja czy koło fotograficzne.

Takie porównanie pozwala zapytać o coś więcej niż liczbę spotkań. Nawet częste zajęcia nie odpowiedzą na potrzebę rozmowy o osobistym projekcie, jeśli dotyczą czegoś innego. Z kolei połączenie kilku form może mieć sens, choć żadna z nich osobno nie obejmuje wszystkiego, czego szukasz.

Co zrobić, gdy kolejne pomysły nadal są do siebie podobne? Jedną z możliwości jest prowokacja w rozumieniu Edwarda de Bono: wyjście poza zwykły tok myślenia, a następnie wydobycie z tego użytecznej zasady lub następstwa. Samo wymyślenie czegoś dziwnego to dopiero początek.

Zapis „przez rok nie wolno mi zrobić ani jednego nowego zdjęcia” potraktujmy właśnie jako wymyśloną prowokację, nie zalecenie. Dokąd prowadzi? Skoro nie powstają nowe fotografie, uwaga kieruje się na te, które już są. Można je wybierać, zestawiać, szukać powracających tematów. Z takiego skojarzenia wyłania się pomysł niewielkiego autorskiego albumu: praca nad opowiadaniem obrazem, której rozpoczęcie nie zależy od kolejnego zakupu czy kursu.

Pozostaje sprawdzić, czy ten pomysł odpowiada na twoje pytanie. Oryginalność nie przesądza o trafności. Jeśli najbardziej brakuje ci kontaktu z ludźmi, samotne układanie albumu nie zaspokoi tej potrzeby. Album może jednak dać materiał do wspólnej rozmowy. W notatce jest miejsce zarówno na takie połączenie, jak i na uczciwe stwierdzenie, czego dany wariant nie zapewnia.

Co zapisać o niewiadomych i warunkach zmiany decyzji?

Po porównaniu możliwości możesz zdecydować się na konsultacje, choć nadal nie wszystko wiesz. Sam wybór nie musi zamykać notatki. Przyda się zapis jego uzasadnienia, do którego wrócisz, gdy pojawią się nowe informacje.

„Wybieram konsultacje, bo chcę pracować nad własnym cyklem zdjęć i rozmawiać o jego kształcie”. Pod tym zdaniem możesz dopisać: „Zakładam, że rozmowa obejmie również wybór i układ fotografii, a nie tylko ich jakość techniczną”. Masz wtedy przed sobą decyzję, powód oraz założenie, na którym się opierasz. Jeśli konsultacje okażą się inne, łatwiej zobaczyć, co dokładnie trzeba przemyśleć ponownie.

Warunek powrotu do decyzji warto powiązać właśnie z jej uzasadnieniem. „Zmieniam wszystko, kiedy przyjdzie zniechęcenie” mówi niewiele. Zniechęcenie może towarzyszyć uczeniu się trudnej umiejętności, ale może też wiązać się z wyborem formy, która rozmija się z twoim zamiarem. Samo odczucie nie rozstrzyga, która sytuacja zachodzi.

Bardziej konkretny zapis brzmi: „Jeśli konsultacje skupią się na komercyjnym portfolio, a mój osobisty temat pozostanie poza rozmową, wrócę do wyboru formy nauki”. Nie wymaga zgadywania, jak będziesz się czuć. Pokazuje, jaka rozbieżność podważa powód, dla którego wybrałeś konsultacje.

Przed większym zobowiązaniem można też wybrać próbę sprawdzającą założenie ważne dla dalszej decyzji.

Przy kolejnych dopiskach pomocne jest też rozróżnienie, co się zmieniło:

• Informacja o ofercie. Konsultacje mają inny zakres, niż sądziłeś. Trzeba poprawić opis tej możliwości.
• Własna preferencja. Wspólna praca stała się ważniejsza niż indywidualna rozmowa. Warto ponownie przyjrzeć się kryteriom wyboru.
• Pytanie. Już fotografujesz i szukasz odbiorców dla powstającego cyklu. Notatka o powrocie do pasji mogła spełnić swoje zadanie; teraz zajmujesz się inną sprawą.

Wrzucenie tych sytuacji do jednego worka z napisem „plan się nie sprawdził” zaciera różnicę między zmianą wiedzy, upodobań i samego przedmiotu namysłu.

Część niewiadomych może przy tym zostać otwarta. „Nie wiem, czy będę chciał pokazywać zdjęcia publicznie” nie przekreśla rozpoczęcia pracy. Nie musisz obiecywać wystawy, zanim poznasz własne pragnienie. Warto tylko nie opierać całego wyboru na przyszłym publicznym sukcesie, jeśli nie wiesz jeszcze, czy w ogóle ci na nim zależy.

Jak wrócić do notatki po podjęciu działania?

Po rozpoczęciu pracy możesz wrócić do zapisu z czymś innym niż listą wykonanych punktów. Może pojawił się temat, którego wcześniej nie dostrzegałeś? Może umiesz już dokładniej powiedzieć, czego chcesz się nauczyć? Dopisek z datą zachowa tę zmianę rozumienia.

Warto przy tym zachować różnicę między wiedzą sprzed decyzji a oceną po poznaniu jej skutków.

Wyobraź sobie, że układasz album i zauważasz, jak bardzo interesują cię relacje między fotografiami. Doskonalenie pojedynczego kadru schodzi na dalszy plan. Przy dawnym pytaniu o szkołę pojawia się zdanie: „Chcę nauczyć się budować opowieść z sekwencji zdjęć”. To już wskazówka dla dalszej nauki. Kolejna notatka może dotyczyć narracji wizualnej, zamiast ponownie krążyć wokół ogólnego „jak się zmobilizować”.

Warto też czasem zestawić kilka zapisów. Henry Mintzberg rozróżniał analizę od syntezy, pisząc o strategii organizacji. To rozróżnienie można potraktować jako analogię przy pracy z własnymi notatkami: oprócz rozpatrywania poszczególnych elementów przyjrzeć się związkom, które tworzą między sobą.

Nie ograniczaj takiego porównania do kartek zatytułowanych „fotografia”. W naszym przykładzie obok siebie mogłyby leżeć opis spaceru po dawnym osiedlu, uwaga po filmie i zapis rozmowy o pustym mieszkaniu. W każdym pojawiają się miejsca ze śladami czyjejś obecności. Z tego podobieństwa może wyłonić się temat cyklu zdjęć. Nie trzeba od razu nadawać mu ostatecznego znaczenia; wystarczy uchwycić konkretny związek.

Innym razem zauważysz powtarzający się sposób stawiania pytań. W notatkach o fotografii, nauce języka i wyjeździe wraca warunek: „Najpierw muszę być w tym naprawdę dobry”. Czy za każdym razem chodzi o rzeczywisty wymóg danej czynności? Czy może sam stawiasz sobie taki warunek, zanim pozwolisz sobie spróbować? Trzy podobne zdania nie dają podstawy do diagnozy. Mogą jednak skłonić do pytania, którego nie było widać przy lekturze każdej notatki osobno.

Na marginesie warto zostawić coś dokładniejszego niż „te pomysły się łączą”. Na przykład: „W opisie osiedla i rozmowie o mieszkaniu wracam do tego, co zostaje po czyjejś nieobecności”. Ten jeden dopisek zachowuje trop. Gdy znów otworzysz zeszyt, możesz dołączyć do niego zdjęcie, wspomnienie albo inną interpretację. Nie musisz jeszcze wiedzieć, jaki projekt z tego powstanie.

Jeśli chcesz włączyć takie zapisy do pracy z planerem, ich rolę opisują moduły notatek i indeksacji LifeNavigatora.

---

Autorzy i źródła

• John Dewey — filozof i autor koncepcji myślenia refleksyjnego. W How We Think, szczególnie w rozdziale szóstym, odróżnia odczucie trudności od określenia, na czym ona polega. To źródło dla namysłu nad pytaniem, które notatka ma pomóc rozstrzygnąć.
• Ralph L. Keeney — twórca podejścia value-focused thinking. W Creativity in MS/OR: Value-Focused Thinking—Creativity Directed toward Decision Making proponuje zaczynać od wartości i celów, a następnie tworzyć służące im alternatywy. Jest to metoda wspierania decyzji; przedstawione w artykule warianty powrotu do fotografii są własnym przykładem autora.
• Edward de Bono — autor metod myślenia lateralnego. W Teaching Creative Thinking 5: The use of provocations wyjaśnia, że po prowokacji potrzebny jest ruch myślowy prowadzący do użytecznej idei. Strona opisuje jego technikę, nie niezależne badanie jej skuteczności.
• Henry Mintzberg — badacz strategii organizacji. W Rethinking Strategic Planning Part I: Pitfalls and Fallacies wskazuje, że analiza może wspierać syntezę, lecz jej nie zastępuje. Artykuł przenosi to rozróżnienie przez analogię na szukanie związków między notatkami.
• E. F. Risko i Sam J. Gilbert — autorzy przeglądu Cognitive Offloading. Opisują wykorzystywanie działań i zewnętrznych pomocy do zmiany wymagań poznawczych zadania. To tło dla pracy z zapisem; samo przechowywanie informacji nie jest dowodem wzrostu kreatywności ani jakości decyzji.